Riskten korunmak veya belirli seviyede risk alarak getiri yükseltmek amacıyla kullanılan ürünler finans piyasalarında “türev ürün” olarak adlandırılır. En tipik özellikleri, vade dolayısıyla zaman ve spot piyasadaki fiyat dalgalanmaları nedeniyle değişkenlik (volatility) değerlerinin olmasıdır.
Başlıca Türev Ürünler:
Forward
Swap
Opsiyon
Futures
Yapılandırılmış Ürünler
Bu ürünler içerisinde farklı kombinasyonları bir araya getirerek, gerek belirli bazı riskleri ortadan kaldırmak, gerekse bazı öngörülerde bulunarak (özellikle opsiyonlar aracılığıyla) farklı yapıda gelir arttırıcı ürünler sunmak mümkündür.
Forward
Temel olarak bugünden gelecekteki kuru sabitlemek amacıyla yapılan anlaşmadır.
Taraflar, anlaşma tarihinde (Valör) miktar, fiyat ve para değişimi tarihi (vade) konusunda mutabık kalırlar ancak para değişimi yapmazlar. Tarafları banka ve müşteri olarak tanımladığımızda, forward işlemi aslında müşteri adına açılmış bir kredi miktarını göstermektedir.
Kontrat hükümlülüklerinin yerine getirilmemesi gibi belirli riskleri ortadan kaldırmak amacıyla işlem büyüklüğünün belirli bir yüzdesi kadar teminat alınması söz konusudur. Vade geldiğinde her iki tarafta önceden anlaşma sağladıkları kur üzerinden yükümlülüklerini yerine getirirler. Forward işlem her iki tarafı da bağlayıcı nitelikte bir anlaşmadır.
Opsiyon
Temel olarak opsiyonlar herhangi bir varlığın anlaşılan tarihte sabit bir fiyattan satma ya da satın alma hakkı veren araçlar olarak tanımlanabilir.
Döviz opsiyonları sabit miktardaki bir parayı belirli miktar diğer bir para karşısında önceden belirlenmiş bir fiyattan gelecekte belli bir tarihte veya bu tarihten önce satın alma ya da satma hakkıdır.
Döviz opsiyonlarındaki en önemli özellik, forward sözleşmelerinden farklı olarak, opsiyonu alan tarafa üzerinde anlaşılmış fiyattan alım-satım yükümlülüğü yerine hak tanımasıdır. Faiz opsiyonları ise faiz taşıyan menkul değerlere dayalı opsiyonlardır.
Döviz ve faiz işlemlerinde yazılan opsiyonlar farklı kategorilere ayrılabilirler. Spot ürünler üzerinden opsiyon yazımı söz konusu olabildiği gibi türev ürünlere dayalı opsiyonlar vasıtasıyla da opsiyon yazımı söz konusu olabilmektedir (Futures kontratlar üzerine opsiyon, Opsiyonlar üzerine opsiyon, Futures tarzı opsiyonlar gibi).
Opsiyon ile İlgili Genel Kavramlar:
Opsiyon primi:
Opsiyon kontratıyla sağlanan alım ve satım hakkı karşılığında alıcının satıcıya ödediği fiyattır. Diğer bir deyişle, satıcının kontratı düzenlemekle opsiyon dönemi boyunca karşılaşacağı riske karşın talep ettiği bedeldir. Prim, kontrattaki döviz tutarının veya uygulama fiyatının belli bir yüzdesi olarak belirtildiği gibi, bir birim döviz cinsi (yabancı para) karşılığı ödenmesi gereken Amerikan Doları olarak da ifade edilmektedir.
Uygulama fiyatı (exercise, strike price):
Opsiyonun alıcı tarafından uygulandığında, döviz alım ya da satım işlemlerinin gerçekleştirileceği önceden belirlenen döviz kurudur.
Vade (expiry date):
Alıcının opsiyonu uygulayabileceği son tarihi belirtmektedir.
Yapılandırılmış Ürünler
Forward opsiyon ve exotic opsiyonlardan bir veya birkaçının aynı anda kullanıldığı ürünlerdir.
Exotic opsiyon, müşterinin ihtiyacına göre şekillendirilen opsiyonlardır. Exotic Opsiyon işlemleri; Bariyerli Opsiyonlar başlığı altında ikiye ayrılır:
Knock-Out Opsiyon:
Vade başında belirlenen bir bariyer fiyata vade sonuna kadarki herhangi bir süre içinde ulaşması durumunda iptal olan opsiyondur.
Knock-In Opsiyon:
Vade başında belirnenen bir bariyer fiyata vade sonuna kadarki herhangi bir süre içinde ulaşması durumunda işlerlik kazanan bir opsiyondur.
|